In augustus 2025 leidde de dood van een koerier tot een grootse sociale mobilisatie van werknemers op ojol-platformen1 [een samentrekking van de woorden "ojek" ("motortaxi") en "online" in Indonesië]. Hun eisen zijn eenvoudig: waardige sociale bescherming en erkenning van hun werk!
Enkele maanden eerder, in Genève, werd een eerste overwinning behaald op vlak van waardig werk voor digitale platformmedewerkers dankzij een overeenkomst voor het aannemen van een nieuw Verdrag en Aanbeveling van de Internationale Arbeidsorganisatie (IAO). Het werk is echter nog niet voltooid. Er zijn nog tripartite onderhandelingen gaande tussen staten, de vertegenwoordigers van werknemers en werkgevers. Vakbonden en het maatschappelijk middenveld blijven druk zetten om ervoor te zorgen dat deze nieuwe internationale normen tekortkomingen op vlak van arbeidsrechten en sociale bescherming aanpakken, vooral voor degenen die werken als ‘zelfstandige’ of informeel tewerkgesteld worden. De IAO-conferentie in juni zal doorslaggevend zijn.
De Internationale Arbeidsorganisatie of IAO schat dat de digitale platformeconomie wereldwijd ongeveer 150 miljoen mensen in dienst heeft in diverse sectoren, waaronder transport, levering, zorg voor personen of dieren, huishoudelijke diensten, bijles, data-transformatiediensten2 en vele andere sectoren. Dit aantal groeit alleen maar: in Azië, Latijns-Amerika en het Caribisch gebied zijn deze platformen een belangrijke bron van inkomsten geworden voor duizenden jongeren en vrouwen die zijn uitgesloten van formele tewerkstelling. Echter, een overgrote meerderheid van deze werknemers kan geen sociale rechten claimen, laat staan genieten van sociale bescherming, omdat ze zich in een wetgevend limbo bevinden als het op arbeidsrechten aankomt.
Wereldwijd meldt het Internationaal Arbeidsbureau van de IAO dat deze economie in 2023 stijgt tot 10.200 miljard Amerikaanse dollar3 en schat dat er 1070 platformen zijn. Deze cijfers worden echter grotendeels onderschat, vanwege het aanhoudende gebrek aan gegevens voor lage-inkomenslanden, hoewel zij de landen met de grootste groei in de platformeconomie zijn. Zo werkt 4% van de werkende mensen in de Filipijnen via digitale platformen. India, Bangladesh en Pakistan zijn de thuisbasis van meer dan de helft van de werknemers op de grootste Engelstalige platformen voor online werk, hoewel 60% van de hoofdkantoren in Europa is.4 Alleen al in België zijn er bijvoorbeeld ongeveer 150 platformen.
ACV-CSC5, WSM6, het INSP!R7-netwerk en verschillende partnerorganisaties eisen de noodzakelijke rechten om platformmedewerkers te beschermen, op het gebied van vakbondsvrijheden (organisatie en collectieve onderhandelingen), gezondheid en veiligheid op het werk, verloning, sociale bescherming, transparantie van algoritmen, toegang tot data, ... Een afbeelding met persoon, kleding, menselijk gezicht, man Door AI gegenereerde content kan onjuist zijn.
Terug naar de definitie
De platformeconomie verwijst naar digitale arbeidsplatformen, online platformen waarmee individuen en organisaties in contact kunnen komen met andere mensen, organisaties en bedrijven in ruil voor een vergoeding, onder andere door gebruik te maken van een geautomatiseerd systeem. Deze platformen hebben drie belanghebbenden: het platform (meestal via een mobiele applicatie of website), de klant en de werknemers.
Het platform creëert een ontmoetingspunt tussen vraag en aanbod, waardoor welvaart voor aandeelhouders ontstaat. Helaas blijft de verloning van werknemers laag, omdat deze wordt bepaald door een platformalgoritme dat de arbeidsomstandigheden reguleert. Deze specificiteit is een van de belangrijkste kenmerken van de platformeconomie: het algoritme past prijzen in realtime aan op basis van dynamische prijsstelling en pieken in de vraag. Het identificeert ook de gewoonten van consumenten op basis van hun profielgegevens en biedt hen een gepersonaliseerd aanbod8.
Een zeer creatieve en groeiende sector
Nieuwe ideeën ontstaan wanneer nodig en resulteren in een grote verscheidenheid aan aanbiedingen op deze platformen, zowel op het gebied van uitsluitend online diensten (vertaling, databeheer, enz.) als lokale diensten (zoals levering). Zo zijn er gedeelde taxi-aanbiedingen om kinderen naar school te brengen, een platform voor werknemers in de zorg-, gezondheids- en schoonheidssector, enzovoort. Hun bedrijfsmodel is ook zeer gevarieerd: via abonnement, zelfbediening maar met een premium abonnement voorgesteld, door reclamefinanciering, en het speelt in op het concurrentievoordeel van hun schaalvoordelen door de grote omvang van hun netwerk, soms zelfs in een monopsonie-positie (marktcontrole en bijbehorende innovatie). Toegang tot smartphones en snel internet heeft deze economie bijzonder versneld.
Het grootste probleem ligt in de arbeidsomstandigheden en de toegang tot sociale bescherming voor deze digitale platformmedewerkers, en breder gezien, in de algemene impact op de reorganisatie van werk.
Een destructief economisch model
De platformeconomie is momenteel kortetermijngericht en sterk op economische winst gericht. Het model heeft kenmerken die aan het klassieke economische model ontsnappen en heeft een ernstige impact op de arbeidsrechten van arbeiders, terwijl het enorme inkomsten genereert voor aandeelhouders, wat sociaaleconomische ongelijkheden verergert. Naast het ontsnappen aan het klassieke economische model, transformeren platformeconomieën hen: door zeer weinig werknemers in dienst te nemen en grote winsten te genereren. Steeds meer ‘traditionele’ bedrijven nemen steeds minder werknemers aan en gebruiken freelancers, die een kwetsbare beroepsbevolking vormen. Deze platformen zijn officieel maar delen kenmerken van de informele economie, met weinig toegang tot sociale bescherming en weinig beschermingsnormen voor deze werknemers die tot een precaire positie worden gedegradeerd.
Uit een kwetsbare positie ...
Platformbedrijven nemen geen verantwoordelijkheid en ontkennen de relatie die hen als werkgever bestempeld. Traditioneel wordt een arbeidsrelatie gekenmerkt door het bestaan van een ondergeschiktheidsverhouding, de betaling van vergoeding en het uitoefenen van een bevoegdheid van leiding en controle door de werkgever. Hoewel digitale platformen werknemers als ‘zelfstandige’ bestempelen en elke aansprakelijkheid van werkgevers ontkennen, is er ruim bewijs voor zo'n ondergeschiktheidsrelatie. Dit is zeer aanwezig en wordt verergerd door systemen die de prestaties van werknemers beoordelen, wat hun stressniveau en het risico op ongevallen verhoogt.
... tot kwetsbare arbeiders
Daarnaast is platformwerk sterk afhankelijk van een beroepsbevolking in een kwetsbare situatie, vooral aangetrokken door de schijnbare flexibiliteit van roosters: migranten, jongeren, studenten, mensen zonder de juiste papieren. Vrouwen worden in het bijzonder gestraft vanwege het gebrek aan respect voor hun rechten. Zo zorgt het gebrek aan gegarandeerde toegang tot toiletten ervoor dat sommige werknemers hun basisbehoeften niet kunnen vervullen: wanneer ze hun activiteit onderbreken om een toilet te zoeken, kunnen ze door de platformen worden bestraft vanwege de vertragingen. Dit kan rampzalige gevolgen hebben voor hun gezondheid, waaronder urineproblemen en incontinentie.
"We moeten via ons platform een particuliere verzekering afsluiten, dat de bestuurder en passagier dekt bij een verkeersongeluk, met medische kosten tot 100.000 NPR, of € 670. Reparaties aan de motorfiets worden niet vergoed, dus moeten we ze zelf regelen. Een ander probleem is dat soms, als we een passagier komen ophalen, de passagier een baby of peuter draagt en erop staat die mee te nemen, en we moeten het daarmee eens zijn. Maar in het geval van een ongeluk is het kind niet verzekerd." - Getuigenissen van Pathao-koerier in Nepal
Arbeidsrechten geschonden
Op deze digitale platformen wordt het werk per stuk of per levering uitgevoerd, (wat betekent dat de werknemer nooit van tevoren weet hoeveel die zal verdienen, aangezien dit afhangt van het aantal opdrachten/taken dat door het platform wordt toegewezen, wat zeer onvoorspelbaar is), zonder arbeidsovereenkomst, zonder beperking op werktijden (bij koeriers worden wachttijden niet meegeteld), zonder minimumloon, zonder toegang tot sociale zekerheid (geen bescherming bij ziekte, geen zwangerschapsverlof, geen pensioen), geen bescherming bij een arbeidsongeluk, geen gereedschap, geen voertuig beschikbaar, geen rechten op collectieve onderhandelingen of vereniging en dus geen recht om vakbonden op te richten.
Onwaardige vergoeding
De flexibiliteit van werktijden verbergt relatief lage lonen, vooral in vergelijking met werktijden. Daarnaast lijkt er aanzienlijke druk op de lonen te zijn. In het begin betalen bedrijven werknemers voldoende, wellicht om hen naar het platform te trekken. Helaas verlagen ze vervolgens geleidelijk de salarissen.
"Omdat veel mensen op zoek zijn naar werk, registreren steeds meer mensen zich op het platform. Velen zijn jong, maar er zijn ook oudere mensen die de eindjes aan elkaar moeten knopen. Ik denk dat meer dan tweederde fulltime werkt via deze app, vaak meer dan twaalf of veertien uur per dag. Van die tijd wacht ik meestal ongeveer twee uur, wat onbetaald is. De concurrentie neemt daarom snel toe. Omdat het algoritme het tarief verlaagt wanneer er meer aanbod dan vraag is, verdienen we minder en zijn we verplicht minder betaalde ritten te accepteren, vaak slechts €1 voor een uur rijden." - Getuigenissen van Pathao-koerier in Nepal
De snelle groei van diverse platformdiensten in Zuidoost-Azië creëert situaties waarin werknemers onzeker zijn en zonder rechten zitten. In Indonesië zijn er bijvoorbeeld nu ‘super’-apps die verschillende soorten diensten aanbieden, maar waar werknemers 12 uur per dag werken met een zeer laag salaris. Deze platformen maken gebruik van de economische context die nog steeds de groei van de sector en hun economische gewicht bevordert, en zetten werknemers tegen elkaar op door een systeem van vraag en aanbod (van arbeid) in te voeren. Hoe meer werknemers er in de wachtrij staan, hoe meer de tarieven dalen.
Data-exploitatie
Een ander element dat een uitdaging vormt voor de platformeconomie en haar werknemers is het beheer en gebruik van data. Platformen bevatten een aanzienlijke hoeveelheid data, niet alleen over werknemers maar ook over gebruikers. Het is een bron van informatie, maar het maatschappelijk middenveld en het rechtssysteem moeten leren om het correct te analyseren om rechten op te eisen en misbruik aan de kaak te stellen.
De milieuproblemen mogen niet worden onderschat, want de digitale vervuiling van de sector, naast die veroorzaakt door motoren of scooters, is enorm.
Ten slotte, wanneer zij hun activiteiten staken, zullen deze platformen de traditionele sectoren ingrijpend hebben getransformeerd door de logica van arbeidsverhoudingen en de normen die de arbeiders beschermden te hervormen.
Hun vermogen om schade aan te richten en druk uit te oefenen op de rechten van werknemers is groot.
De platformeconomie groeit snel in de EU. Geschat op €3 miljard in 2016, bereikte het in 2020 €14 miljard aan omzet. Meer dan 500 digitale arbeidsplatformen zijn nu actief in de EU, die consumenten toegang tot verschillende diensten vergemakkelijken en kansen creëren voor bedrijven9. Dit kan echter niet zonder duidelijke regels.
Eind maart 2024 heeft de EU een richtlijn aangenomen over het verbeteren van de arbeidsomstandigheden op deze platformen, met brede steun van vakbonden. Deze richtlijn zou uiterlijk december 2026 door de lidstaten in hun nationale wetgeving moeten worden omgezet. In België moedigen sommige platformen sinds 2016 werknemers aan om een zelfstandige status aan te nemen of te werken onder het P2P of collaboratieve economie-stelsel, een stelsel dat oorspronkelijk bedoeld was voor de solidariteitseconomie, en zonder enige sociale zekerheid. Naast het misbruiken van deze praktijk, en ondanks de wet op de platformeconomie die in oktober 2022 is aangenomen, is er niets veranderd op de grond voor veel werknemers die nog steeds ten onrechte als zelfstandig worden beschouwd (of ten onrechte in het P2P-systeem).
"Het is onacceptabel dat, wanneer de wet en het recht in hun richting gaan, platformmedewerkers niet de vergoeding, voordelen en rechten ontvangen die hun diensten verdienen.10" Martin Willems, United Freelancers
Het gebrek aan sociale zekerheidsdekking en de arbeidsomstandigheden van platformwerkers moeten een groot maatschappelijk probleem worden, voordat het ons volledig ontgaat. Vandaag de dag brengt het een juridische en normatieve strijd teweeg, wat ook weerspiegeld moet worden in het maatschappelijk bewustzijn: we moeten het onderwerp zichtbaar maken in de media en consumenten en burgers bewust maken van dit model. Waar deze platforms ook actief zijn, de diversiteit en oorsprong van werknemers, de complexiteit van wetgeving en het disruptieve economische model maken het moeilijk om tussen te komen. De aanwezigheid van vertegenwoordigende vakbonden en verenigingen, vanaf de oprichting van de platformen, is echter cruciaal om de rechten en het welzijn van werknemers te kunnen garanderen.
In België is de ACV-CSC, via United Freelancers, zeer actief in de verdediging van platformwerkers en in discussies over de regulering van hun status en rechten. Het ‘huis van de koeriers’, een initiatief opgericht door United Freelancers, biedt deze arbeiders een plek om een pauze te nemen, met een vast kantoor om advies te geven over arbeidsrecht en te vechten tegen de kwetsbaarheid van deze arbeiders. En het werkt! Dankzij het werk van United Freelancers zijn enkele overwinningen behaald, zoals de herkwalificatie van een Uber-chauffeur als werknemer op 13 juni 2025. Dit voorbeeld laat zien dat mobilisatie door het organiseren van arbeiders mogelijk is. Helaas is het meedogenloos, want de platformen gaan vindingrijk verder op zoek naar achterpoortjes.
In Nepal zijn de bezorgers georganiseerd onder de RUN-vlag "Riders Union Nepal", ondersteund door de vakbond GEFONT, een partner van WSM en lid van het INSP!R-netwerk. Diverse trainingen en bewustwordingsacties worden georganiseerd om de bescherming van deze werknemers te verdedigen, terwijl hun stem wordt gehoord in wetgevende processen op nationaal en internationaal niveau.
Het Verdrag dat binnen de IAO wordt voorbereid, wordt een nieuwe, krachtige hefboom om de rechten van deze werknemers op lokaal niveau te verdedigen.
Begin maart wordt het nieuwe Rapport van de IAO gepubliceerd op basis van input van lidstaten en sociale partners. Dit rapport is de basis vormen voor de definitieve onderhandelingen van het Verdrag en de Aanbeveling in juni 2026. Net als in juni 2025 is het mogelijk dat de onderhandelingen in 2026 moeilijk zullen zijn. De onderwerpen op de agenda zullen essentieel zijn: de classificatie van werknemers, sociale bescherming, collectieve onderhandelingen, conflicthantering en -oplossing. De werkgeversbank zal zeker blijven ontkennen dat ze verantwoordelijk zijn als werkgever en blijven argumenteren dat de platformen slechts neutrale tussenpersonen tussen klant en werknemer zijn.
In juni 2025 werd desondanks de volgende vooruitgang geboekt:
"Voor het eerst is er een duidelijk mandaat om digitale arbeidsplatformen te reguleren en ervoor te zorgen dat innovatie niet ten koste gaat van de rechten van werknemers." Verklaring van ITUC-secretaris-generaal Luc Triangle aan het einde van de IAO-onderhandelingen in 2025
We kunnen verwachten dat het verzet van de bedrijven zal voortduren, maar de mobilisatie van de arbeiders zal niet wijken.
Doe mee aan de ITUC-campagne, let's change the game!
INSP!R wil werk maken van:
